Etapy badania statystycznego

Statystyka jest nauką zajmującą się zbieraniem, prezentacją oraz analizą danych liczbowych opisujących zjawiska masowe. Głównym zadaniem statystyki jest odnalezienie prawidłowości w zjawiskach, które można ustalić poprzez przeprowadzenie badań tych zjawisk. Prawidłowe badanie przebiega według określonych etapów.

Etap I – programowanie badania

Pierwszym etapem jest programowanie badania, czyli rozpisanie koncepcji badania statystycznego. Zawiera się w niej określenie celów badania, przedmiotu badania, zakresu badania oraz wyboru metod jakimi będzie przeprowadzone badanie.

  • Cele badania dzielą się na ogólne i cząstkowe, przy czym cele cząstkowe są podporządkowane celowi ogólnemu. Cel powinien być jasno sformułowany. Często badanie może być podstawą stworzenia więcej niż jednego celu.

Przykładem celu badania może być badanie jakości obsługi klienta. Tego typu badanie przeprowadza się na podstawie przygotowanej ankiety, gdzie klient odpowiada na pytania dotyczące obsługi. Celem badania jest określenie poziomu zadowolenia klienta.

Realizacja konkretnego celu wymaga za każdym razem określenia przedmiotu badania. Przedmiotem badania statystycznego jest zbiorowość statystyczna, w której skład mogą wchodzić osoby, rzeczy lub zdarzenia. Zbiorowość statystyczną należy określić pod względem rzeczowym, przestrzennym i czasowym.

  • Zakres badania statystycznego jest podporządkowany celowi służącemu badaniu. Cel badania decyduje za pomocą jakich cech będziemy opisywać jednostki statystyczne. Cechy zmienne przesądzają o zakresie badania. Są to właściwości, którymi poszczególne jednostki statystyczne różnią się od siebie. Cechy zmienne można podzielić według kryterium możliwości ich pomiaru na cechy jakościowe oraz cechy ilościowe.
  • Wybór metod badawczych zależy od celu badania oraz od charakteru badanej zbiorowości. Wyróżniamy badania pełne, gdy przedmiotem obserwacji jest każda jednostka badanej zbiorowości oraz badania częściowe – wówczas wybieramy bądź losujemy jednostki do badania. Badania pełne i częściowe mogą być ciągłe, okresowe lub doraźne.

Między badaniami częściowymi wyróżniamy badania reprezentacyjne, monograficzne i ankietowe. Badanie reprezentacyjne polega na losowym pobraniu jednostki do badania, czyli próby, reprezentującej całą zbiorowość. Badaniem monograficznym nazywamy obszerny opis wybranej jednostki.

Świadomie wybrana do badania jednostka jest warta dokładnej oceny, ze względu na swoją typowość bądź nietypowość. Badanie ankietowe stosujemy gdy chcemy poznać opinię wybranych osób o interesujących nas faktach. W statystyce badanie ankietowe spełnia rolę pomocniczą, gdyż udział w badaniu jest zazwyczaj dobrowolny.

Etap II – obserwacja statystyczna

Drugim etapem badania statystycznego jest obserwacja statystyczna, czyli gromadzenie informacji o poszczególnych jednostkach. W zależności od źródła zbieranych informacji wyróżniamy materiał pierwotny i wtórny informacji. Materiał pierwotny jest rezultatem zaplanowanych specjalnie do badania dochodzeń statystycznych, zaś materiałem wtórnym nazywamy dane gromadzone dla innych celów i wykorzystywane wtórnie do określonych badań.

Przed opracowywaniem wyników badania, zebrane informacje muszą być poddane kontroli.

  • Kontrola formalna odnosi się do zupełności zebranych informacji, zaś kontrola merytoryczna odnosi się do jakości zebranego materiału. Aby wyciągnąć wnioski o prawidłowościach występujących w zbiorowości, należy odpowiednio materiał przetworzyć. W tym celu stosuje się klasyfikację cech zmiennych oraz grupowanie statystyczne.
  • Klasyfikacja jest to wyodrębnienie wariantów cechy, zaś grupowanie jest podziałem zbiorowości na podgrupy punktu widzenia wyróżnionych cech. Jeśli wyznacznikiem grupowania jest cecha jakościowa, wtedy mamy do czynienia z grupowaniem typologicznym, natomiast gdy podstawą wyodrębniania jest cecha ilościowa, mówimy o grupowaniu wariancyjnym.

Etap III – prezentacja wyników

Ostatnim etapem badania statystycznego jest prezentacja wyników obserwacji statystycznej. Zebrany materiał należy zapisać w postaci szeregu statystycznego. Jest to uporządkowany i pogrupowany materiał według przyjętych wariantów cechy. Wśród szeregów statystycznych możemy wyróżnić szeregi rozdzielcze i czasowe.

  • Szereg rozdzielczy to taki szereg, w którym zbiorowość statystyczna została podzielona na części według określonych wariantów cechy.
  • Natomiast gdy chcemy badać zmiany w czasie jakiegoś zjawiska, wówczas tworzymy szeregi czasowe.

Inną formą prezentacji wyników obserwacji są tablice statystyczne. Zawierają liczbowy opis zbiorowości statystycznych według jednej lub większej liczby cech. Wśród tablic możemy wyróżnić tablice proste i złożone.

  • Tablicą prostą nazywamy tablicę merytorycznie pokrywającą się z szeregiem statystycznym, wtedy kryterium opisu badanej zbiorowości stanowi jedna cecha.
  • W przypadku prezentacji danych dotyczących kilku zbiorowości, wtedy mówimy o tablicy złożonej.

Prezentację wyników można również przedstawić za pomocą wykresu statystycznego. Jest to graficzna forma prezentacji materiału statystycznego. Ta forma prezentacji jest bardziej sugestywna w porównaniu z tablicami statystycznymi. Najczęściej stosuje się wykresy punktowe, powierzchniowe oraz liniowe.

  • Wykresy punktowe mają postać punktów. Każdy punkt przedstawia jedną obserwację lub określoną liczbę jednostek zbiorowości.
  • Wykres powierzchniowy ma postać figur płaskich. Najczęściej są to koła, kwadraty i prostokąty. Prezentują wielkość i strukturę badanej zbiorowości.
  • Wykres liniowy ma postać linii wykreślonych w układzie współrzędnych prostokątnych. Stosuje się je do prezentacji szeregów czasowych, rozdzielczych przedziałowych oraz rozdzielczych punktowych.